Geschreven voor m'n studie, voor de geinteresseerden. De voetnoten met bronvermelding zijn weggevallen bij het kopieren van de tekst, dit maakt niet zoveel uit voor de lezer maar ik wil niet als plagiaatpleger overkomen :]
De Santo Daime
Dubieuze Drugsgebruikers of Religieuze Reizigers?
Inleiding
Verspreid over de wereld bestaan er verschillende groepen mensen die bewustzijnsveranderende planten gebruiken in religieuze context. Vaak heeft het gebruik van dergelijke middelen een lange geschiedenis. De planten die effecten op het bewustzijn hebben, nemen meestal een centrale rol in binnen de cultuur en het wereldbeeld van de mensen die er gebruik van maken. Het zijn in ogen van velen niet slechts planten, maar eerder bijvoorbeeld goddelijke entiteiten en/of essentiële bronnen van informatie. In de westerse cultuur worden bewustzijnsveranderende middelen doorgaans als drugs gezien. Bij de gemiddelde mens roept deze term enkel negatieve associaties op (te denken valt aan: het is gevaarlijk, ongezond, verslavend, et cetera). Dat er niet overal enkel op een negatieve manier gedacht wordt over bewustzijnsveranderende middelen, is een feit. Daar waar drugs in religieuze context gebruikt worden, schat men hun waarde geheel anders in. Een voorbeeld van een groep mensen die religieus belang ziet in een bewustzijnsveranderend middel, is de Santo Daime. Het middel in kwestie draagt de naam ayahuasca (onder andere; het middel kent verschillende benamingen). Dit is een drank/thee gemaakt van planten. De Santo Daime kan gecategoriseerd worden als een nieuwe religieuze beweging. Deze beweging is het onderwerp van dit werkstuk. Mijn persoonlijke interesse gaat wat betreft de Santo Daime uit naar de exacte rol van de planten die gebruikt worden, en in bredere zin naar de relatie tussen bewustzijnsveranderende middelen en religie.
De vraag waar dit werkstuk hoofdzakelijk om draait, luidt: Is de Santo Daime een religie te noemen? Mijn focus zal daarbij liggen op wat de religieuze aspecten zijn van de ayahuasca-ervaring. Een vraag die volgt uit een bevestigend antwoord op de eerste vraag is: Indien de Santo Daime een religie is, wat zijn dan de consequenties voor haar relatie met de omringende wereld? Voordat ik inga op deze vragen, komt in de eerste paragraaf algemene informatie over de Santo Daime aan bod, waaronder hoe de beweging ontstaan is en wat enkele van haar belangrijkste kenmerken zijn. De tweede paragraaf dient om de bewustzijnsveranderende ervaring te beschrijven. De algemene eigenschappen van de ayahuasca-ervaring zullen nader bekeken worden. Ook wil ik een blik werpen op enkele persoonlijke verhalen. Dit doe ik in paragraaf drie, waarin ik bekijk welke aspecten van de ayahuasca-ervaring religieus te noemen zijn. Hierbij richt ik mij voornamelijk op emoties en religieus taalgebruik. De vierde paragraaf bevat mijn visie op de vraag of de Santo Daime een religie te noemen is. Paragraaf vijf handelt over de relatie van de Santo Daime met de omringende wereld, en de gevolgen van het al dan niet religieuze karakter van de beweging voor deze relatie. Hierbij komen onderwerpen als godsdienstvrijheid en acceptatie van ayahuasca-gebruik aan de orde.
1. De Santo Daime
De Santo Daime is een beweging met een syncretisch en eclectisch karakter waarbij verschillende religieuze en culturele invloeden een rol spelen, zoals het christendom (volkskatholicisme), spiritisme, Afrikaanse religiositeit en sjamanisme uit het Amazonegebied . Er bestaan meerdere groepen binnen de Santo Daime, welke weer bestaan uit meerdere gemeenschappen die van agricultuur en handel op kleine schaal leven . Zaken die centraal staan in de Santo Daime zijn zelfontwikkeling, heling, natuurverering, het vereren van verschillende heilige (natuur)wezens/entiteiten (waaronder Jezus en Maria), en het volgen van de instructies die de ‘geest’ van de ayahuasca geeft. Er wordt vanuit gegaan dat de wereld onder de constante invloed van geesten staat en dat er interactie is tussen de spirituele en fysieke wereld . Volgens Shulgin geloven de leden van de beweging dat verlossing op dit moment gevonden moet worden, omdat de wereld ieder moment kan vergaan . Dit geeft de Santo Daime een apocalyptisch karakter.
Ayahuasca wordt gebruikt als religieus sacrament; het biedt volgens de Santo Daime toegang tot de stem van God . De meest gebruikte planten voor het ayahuasca-brouwsel zijn Banisteriopsis caapi en Psychotria viridis, maar het is ook mogelijk om andere planten te combineren. P. viridis bevat de krachtige bewustzijnsveranderende stof dimethyltryptamine (DMT). B. caapi bevat stoffen die ervoor zorgen dat de DMT in P. viridis werkzaam is wanneer de drank gedronken wordt (zonder B. caapi is DMT niet oraal werkzaam). De leden van de Santo Daime noemen P. viridis ‘de koningin’ (La Rainha) en de bladeren van deze plant mogen enkel door vrouwen gehanteerd worden . B. caapi wordt ‘Jagube’ genoemd. Jagube staat voor het mannelijke en de zon, La Rainha staat voor het vrouwelijke en de maan .
Er bestaat binnen de beweging een theoretische gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen, maar praktisch gezien staan er meer mannen aan de leiding. Vrouwen worden geacht te zorgen voor het huishouden en een harmonisch thuis en mannen doen het fysiek zware werk en hebben de autoriteit binnen de familie. Familiebanden worden zeer belangrijk gevonden. De vrij conservatieve rolverdeling heeft te maken met het idee dat er tijdens de ceremoniën energiestromen rondgaan tussen de deelnemers. Deze stromen hebben een “dual, masculine/feminine polarity” en kunnen beïnvloed worden door de bestaande balans tussen mannelijke en vrouwelijke leden van de groep .
De geschiedenis van de Santo Daime is niet geheel onderzocht; er bestaan verschillende versies maar deze vertonen wel overeenkomsten . De groep is ontstaan in de staat Acre in het noorden van Brazilië. Ze is opgericht door een rubbertapper genaamd Raimundo Irineu Serra (ook wel bekend als Mestre (‘meester’) Irineu, geboren in 1892)). Deze persoon kwam in de jaren dertig van de vorige eeuw in contact met sjamanen die ayahuasca gebruikten. Zelf probeerde hij de drank ook uit, wat onder andere leidde tot visioenen van een vrouw die hij als Maria beschouwde. Van deze vrouw leerde Irineu hoe hij ayahuasca op rituele wijze moest gebruiken om een genezer te worden en aan de hand van verdere visioenen ontwikkelde hij zijn leer . Ook kreeg hij hymnen door (132 stuks gedurende zijn leven ), welke de basis van de Santo Daime doctrine vormen. Hierin komen allerlei goden/geesten voor uit het christelijke, indiaanse en Afrikaanse pantheon . Irineu hechtte veel waarde aan harmonie, liefde, waarheid en gerechtigheid . Het materiële leven wordt als secundair beschouwt; de aandacht gaat uit naar het spirituele leven .
Vele jaren na zijn eerste ayahuasca-ervaring, in 1945, richtte Irineu de Santo Daime op in een centrum genaamd Alto Santo. Geleidelijk aan verzamelde er zich een groep volgelingen om hem heen, welke in het begin vooral bestond uit op allerlei vlakken gedepriveerde mensen . Hij trok mensen aan die op zoek waren naar genezing en soms waren er wel 600 mensen aanwezig bij de rituelen . In 1971 overleed de oprichter van de beweging. Hij werd opgevolgd door Sebastião Motta de Melo, maar deze man besloot in 1974 wegens onenigheden omtrent het leiderschap verder te gaan in een andere gemeenschap genaamd Colonia Cinco Mil (‘kolonie vijfduizend’). Zijn gemeenschap trok een ander publiek dan die van Irineu (meer mensen uit de middenklasse, jongeren en buitenlanders). Bovendien verschilden zijn ideeën iets van die van Irineu omdat hij het rituele gebruik van cannabis (‘Santa Maria’ genoemd door de Santo Daime) incorporeerde. Daarnaast ging Sebastião Motta de Melo liberaler om met mensen die geïnteresseerd waren in de beweging; hij vond dat leden niet konden weigeren om ayahuasca te geven aan zij die het wilden gebruiken . In eerste instantie bestond de Santo Daime uit zelfvoorzienende gemeenschappen op afgelegen plekken in het regenwoud. Uiteindelijk verspreidde ze zich ook naar meer stedelijke gebieden. Tegenwoordig heeft de Santo Daime centra in minstens 21 landen, waaronder in de Verenigde Staten en in Europa .
De ayahuasca en de doctrine worden beide daime (‘geef mij’) genoemd . De Santo Daime kent verscheidene rituelen waarbij ayahuasca gedronken wordt, door alle aanwezigen. Deze rituelen worden ‘werken’ genoemd, zo zijn er bijvoorbeeld genezende werken en zogenaamde concentraties . De rituelen worden geleid door een peetvader. Ook zijn er ervaren helpers/beschermers aanwezig om de werken goed te laten verlopen. Binnen de Santo Daime wordt ayahuasca altijd op rituele wijze gebruikt. Tijdens rituelen worden regelmatig nieuwe doses van de drank gedronken (ongeveer elke twee uur ). Muziek, dans en het zingen van hymnen spelen een belangrijke rol. Het ayahuasca-gebruik wordt op allerlei manieren gestructureerd: er zijn veel regels, er is sprake van een sociale hiërarchie (leider, helpers/beschermers, nieuwe leden), de dosering is gereguleerd, er zijn kleding- en voedselvoorschriften, er wordt gebruik gemaakt van religieuze symbolen om de heiligheid van de gebeurtenis te benadrukken, men zit op vaste plekken, mannen en vrouwen zijn gescheiden en dans en muziek zijn nauwkeurig voorgeschreven . Deze gestructureerdheid is bedoeld om de interne (persoonlijke) en externe (groeps-) harmonie te maximaliseren. Individuen kunnen via deze weg bijdragen aan een gezamenlijk doel, het hebben van een religieuze ervaring, zonder dat zij geheel van de kaart raken . Het navolgen van de regels zorgt voor de juiste energiestromen en biedt bescherming tegen kwade invloeden (onder invloed van ayahuasca zijn degenen die deelnemen aan de rituelen zeer kwetsbaar en ontvankelijk). De ceremoniën worden dikwijls gezien als astrale oorlogen tegen het kwaad (waaronder zwakte, onreinheid, twijfel en ziekte); de leden zijn soldaten “who alongside Jura (God) make up the Juramidam Empire, a source of strength for the obedient, the humble and the clean of heart” . Belangrijke sociale functies van de rituelen zijn het versterken van banden binnen de gemeenschap en leden het gevoel geven dat ze deelnemen aan iets waarin ze zich thuis voelen .
2. Beschrijving van de ayahuasca-ervaring
2.1. Veranderde bewustzijnsstaten
Veranderde bewustzijnsstaten (al dan niet opgewekt door drugs) delen een aantal algemene kenmerken. Hieronder volgt een opsomming van dergelijke kenmerken zoals gepresenteerd door Charles S. Grob . Het lijkt mij nuttig om deze te bekijken, aangezien ayahuasca zorgt voor een veranderde bewustzijnsstaat. Het eerste kenmerk betreft een verandering in het denken. Hierbij kan gedacht worden aan veranderingen op het gebied van concentratie, aandacht, geheugen en besluitvaardigheid, alsook aan een verkleining of vergroting van het reflectieve bewustzijn. Het tweede kenmerk is een veranderde tijdsbeleving. Gevoelens van tijdloosheid of het vertragen of versnellen van tijd kunnen voorkomen. Ten derde wordt genoemd: de angst om controle te verliezen. Wanneer hier sprake van is, zal de persoon zich verzetten tegen de ervaring, wat de angst enkel vergroot. Echter, “[ i]f there is a positive cultural conditioning and understanding of the experience, mystical and positive transcendent states may ensue” . Een vierde punt is een verandering in emotionele expressie. Door het verliezen van controle kunnen intense emotionele reacties ontstaan (zowel positief als negatief). Het vijfde kenmerk is een verandering in het lichaamsbeeld. Vaak draait het hierbij om het oplossen van grenzen tussen personen en het ervaren van een staat van depersonalisatie. Dit kan leiden tot gevoelens van angst maar ook tot mystieke ervaringen (kosmische eenheidsgevoelens). Het volgende kenmerk betreft perceptuele veranderingen, zoals een toename van mentale beeldvorming/visualisaties, intensivering van waarnemingen en het hebben van hallucinaties. De inhoud hiervan wordt bepaald door culturele verwachtingen, groepsinvloeden en individuele “wish-fulfillment fantasies” , maar het is niet ongewoon voor gebruikers van hallucinogene planten om de aanwezigheid van goden of geesten uit vele verschillende culturen waar te nemen, “including some with whom they have no genetic, biographical, or geographical connection” . Het zevende punt in Grobs opsomming, is: verandering in betekenis of significantie. Hiermee wordt bedoeld dat sommige mensen in een veranderde bewustzijnsstaat meer waarde hechten aan hun subjectieve ervaringen, ideeën of percepties. Men spreekt vaak van het krijgen van inzichten. Het achtste kenmerk is een gevoel van onbeschrijfelijkheid; mensen vinden het moeilijk om hun ervaring over te brengen op anderen die niet zelf een dergelijke ervaring gehad hebben. Ten negende komt aan bod: gevoelens van hernieuwde energie/herboren te zijn, meestal vlak na het ervaren van de veranderde bewustzijnsstaat. Het tiende kenmerk, tot slot, wordt hypersuggestibiliteit genoemd. Dit houdt in dat men in grotere mate ontvankelijk is voor invloeden van buitenaf.
2.2. De ayahuasca-ervaring
Ayahuasca kan een helende werking hebben, toegang geven tot verborgen kennis, het gevoel veroorzaken dat men metafysische of bovennatuurlijke werelden waar kan nemen (en ermee in contact kan komen) en op niet-normale manieren kan reizen in deze wereld, en de waarneming van non-materiële, normaliter onzichtbare, geesten of entiteiten veroorzaken . De eerste effecten na het opdrinken van de drank worden merkbaar na ongeveer een uur. Na drie tot vier uur zijn de effecten meestal voorbij (afhankelijk van de dosis/doses). Een ayahuasca-ervaring heeft dikwijls een levensveranderend effect. Over het algemeen valt op dat de ayahuasca-ervaring gekenmerkt wordt door thema’s en hallucinaties die te maken hebben met de natuur. Verder is het zo dat de visuele hallucinaties veroorzaakt door de ayahuasca zeer stuurbaar en beïnvloedbaar zijn door geluid, vooral door stemgeluid . Naar de inhoud van de ervaring heeft onder andere Benny Shanon onderzoek gedaan . Hij stelt dat mensen met verschillende persoonlijke en culturele achtergronden overeenkomende beelden zien in hun visioenen. Voorbeelden van dergelijke beelden zijn: slangen, grote katachtigen (vooral jaguars), vogels en paleizen. Ook schrijft hij dat men vaak entiteiten, oude beschavingen, landschappen en “celestial and heavenly scenes” ziet. De meeste voorwerpen die gezien worden zijn gemaakt van of bedekt met goud, kristal, edelstenen en witte stof. Andere aspecten van de ayahuasca-ervaring die door Shanon genoemd worden, zijn: ideeën, inzichten, reflecties, psychologische analyses en filosofische contemplatie. Mensen vragen vaak naar antwoorden op specifieke vragen waar ze mee zitten. Shanon onderscheidt verschillende categorieën van ideeën van een niet-persoonlijke aard: “metaphysical reflections about the ontology and the structure and meaning of reality, reflections about nature and the phenomenon of life, insights regarding the human predicament and the meaning of life, ideas concerning the nature of knowledge, the mind and consciousness, ideas pertaining to human history and its meaning, ideas having to do with the nature of the Divine and the relationship between God and the world, thoughts of religious and spiritual character, reflections regarding ethical values and proper human conduct, and insights on the nature and praxis of healing.” . Verderop beschrijft hij dat veel ayahuasca-gebruikers ervaren dat alles in de wereld met elkaar verbonden is en dat er een kracht is die ervoor zorgt dat de wereld en alle dingen bestaan en voortbestaan. Deze kracht wordt veelal geïdentificeerd met ‘het goddelijke’. Ralph Metzner noemt daarbij nog het veelvoorkomende gevoel van een scheiding tussen de ziel en het lichaam , alsmede het feit dat mensen zich vaak bewuster worden van het belang de aarde en inheemse culturen te beschermen .
3. De religieuze aspecten van de ayahuasca-ervaring
3.1. Een blik op enkele persoonlijke verhalen
In het boek Sacred Vine of Spirits: Ayahuasca van Ralph Metzner worden vierentwintig persoonlijke ervaringen met ayahuasca beschreven. Deze beschrijvingen zijn afkomstig van personen met diverse achtergronden en de ervaringen hebben in verschillende contexten plaatsgevonden. Om te onderzoeken of ayahuasca-ervaringen religieuze aspecten hebben, heb ik gekozen om deze verhalen nader te bestuderen. Deze keuze heb ik gemaakt omdat er heel veel materiaal beschikbaar is in de vorm van beschrijvingen van persoonlijke ayahuasca-ervaringen, vooral op internet, maar ik niet beschik over de tijd en ruimte om dat materiaal te betrekken bij dit werkstuk. Het nadeel van mijn keuze is dat de selectie van verhalen door de auteur gekleurd is. Dit wordt expliciet gemaakt door hem: “In choosing these personal accounts, I was particularly interested in selecting those who reported more ecological consciousness, more awareness of the threats and challenges facing our culture, and a greater commitment to a lifestyle that incorporates both spiritual practice and respect for all of nature” . Ondanks deze gekleurdheid (die mijns inziens niet per se religieus is) denk ik dat de beschrijvingen iets kunnen vertellen over de al dan niet religieuze aard van de ayahuasca-ervaring.
Bij het bestuderen van de verhalen heb ik gelet op het voorkomen van religieus taalgebruik alsmede op emoties. Onder religieus taalgebruik versta ik bijvoorbeeld het noemen van goden. Qua emoties gaat het om de door Robert A. Emmons genoemde heilige gevoelens van dankbaarheid, ontzag (‘awe and reverence’), verwondering en hoop . Hoewel het moeilijk en enigszins arbitrair is om een grens te trekken tussen wat religieus is en wat niet (wat betreft emoties rijst bijvoorbeeld het volgende probleem: “A perennial issue in the psychology of religion pertains to the uniqueness of emotions that are labeled as religious. Are these a separate class of emotions or simply ordinary emotions felt in religious contexts or elicited through religious rituals such as prayer and worship?” ), karakteriseer ik slechts enkele (een stuk of zeven, acht) van de vierentwintig verhalen als niet-religieus (maar deze hebben bijvoorbeeld wel vaak een spiritueel karakter). De overige beschrijvingen bevatten religieuze aspecten. Ik beperk mij tot het bespreken van slechts enkele persoonlijke ervaringen, wederom wegens tijd- en ruimtegebrek.
3.2. Religieuze aspecten in de persoonlijke verhalen
Eerst komen drie ervaringen aan bod die buiten de Santo Daime plaatsgevonden hebben. De eerste persoon zegt: “my emotional response was one of awe and humility at the magnificence of this being and its spiritual power”. Hij heeft het hier over een gevoel dat door Emmons als heilige emotie gezien wordt (‘awe’). Verder noemt de eerste persoon beelden van dansende Maya-goden en demonen uit de onderwereld. Hij stelt ook: “I was profoundly moved by this gift of healing song from the ayahuasca spirits” waaruit de heilige emotie dankbaarheid blijkt. Hij uit verderop nogmaals heilige emoties: “[a] sense of profound gratitude and awe at the magnificent and mysterious beauty of Life”. Een ander religieus aspect is dat de persoon zegt dat bepaalde boeddhistische lessen voor hem bevestigd werden. Daarnaast wordt gesproken over “the Great Goddess”. In de tweede ervaring beschrijft een persoon: “The name Sekhmet came into my awareness. [...] I became aware that she was a goddess”. Naast Sehkmet voelt hij de aanwezigheid van andere godinnen, zoals Kali. Er wordt hem telepathisch verteld dat hij een priester van Sekhmet is. Verder zegt hij: “I became Osiris in his tomb”, en even later: “I was the Serpent Goddess, Kundalini herself”. Tot slot reflecteert de schrijver: “The spirit of this medicinal plant transcends cultural, religious, and geographic boundaries, transporting one into the collective consciousness realm of all spiritual metaphors, into a limitless sea of cosmic possibility.” De derde persoon vertelt over een reis naar een vorig leven. De les die hij geleerd heeft, is dat alles levend en heilig is. Hij vindt: “The real beauty of the teachings of the ayahuasca spirits is that they can help provide meaning, purpose, and direction to one’s life”, net als een religie dat kan doen. Ook schrijft hij dat hij inzicht gekregen heeft in het hindoeïstische concept van atman en het boeddhistische concept van anatta. In de overige persoonlijke verhalen komen dikwijls religieus taalgebruik, heilige emoties en verwijzingen naar religie voor.
Drie ervaringen binnen de Santo Daime worden ook gegeven in Sacred Vine of Spirits: Ayahuasca. De eerste persoon zegt: “I saw a beautiful woman I perceived as being Mary. She was looking at me with the most loving eyes I had ever seen. [...]. She became a man, whom I recognized as Jesus, but the eyes were the same.” Ze zag gezichten van verschillende mannen waarmee ze lastige gesprekken had, waarna de gezichten er als maskers afvielen. Het gezicht van de duivel kwam steeds tevoorschijn. Op die momenten voelde ze de aanwezigheid van God welke zei dat het allemaal een illusie was. Ze reflecteert op haar ervaring door te zeggen dat de verschijningen van Jezus, Maria, God en de duivel te maken hebben met haar katholieke achtergrond. De tweede persoon ervaart onder andere dat hij de Boeddha is, en zegt: “The Pali Buddhist term paticca samupada came into my mind, the circle of the interconnectedness of all life. [...]. I was in an experience of nonduality, Spirit and Nature were bridged, were One”. Ook ziet hij het Amazonegebied als “a gigantic chalice, a cauldron of life infused with the power of Heaven.” Tot slot zegt hij dat hij openheid voelde en onvoorwaardelijke liefde ten opzichte van de andere deelnemers “as though the Christ consciousness was coming through me”. Ook voelde hij de aanwezigheid van Maria. Het laatste persoonlijke verhaal bevat de volgende passage met religieus taalgebruik: “It was an ecstatic state of rapture – of being lifted up and out of myself – or rather with myself, and others: human, animal, plant, and land, into a larger community of beings, angelic, divine, spiritual, and cosmic.”
4. Is de Santo Daime een religie te noemen?
Ondanks het feit dat er in de persoonlijke verhalen vele religieuze aspecten te vinden zijn, is het mijns inziens discutabel om de ayahuasca-ervaring per definitie religieus te noemen. Er bestaan, naast ervaringen die spirituele en religieuze karakteristieken hebben, immers vele ayahuasca-ervaringen die een dergelijke strekking niet hebben (bijvoorbeeld bij recreatief gebruik en ervaringen welke filosofisch en/of psychologisch van aard zijn). Ayahuasca heeft bepaalde effecten die voor vrijwel iedereen universeel zijn, maar de specifieke inhoud van de ervaringen is enorm divers. Ook de mogelijk voorkomende religieuze aspecten vertonen in grote lijnen zeker overeenkomsten, maar of deze blijven bestaan als meer details in ogenschouw worden genomen, is te betwijfelen. De drank biedt, volgens mij, echter wel de mogelijkheid om menselijke religiositeit in individuen naar boven te halen/aan te wakkeren en te ontwikkelen en uit te diepen.
De visie dat bepaalde drugs religieus belang hebben (gehad) en/of ware religieusmystieke ervaringen kunnen veroorzaken, wordt door verschillende mensen gedeeld (te denken valt aan Jace Callaway, Gordon Wasson, Alan Watts, Mary Barnard, Terence McKenna, Timothy Leary, Aldous Huxley, et cetera), waaronder veel westerse medici en psychologen . Metzner zegt bijvoorbeeld: “Psychedelics provide access to transcendent, religious, or transpersonal dimensions of consciousness. That mystical and spiritual experiences can and do often occur with psychedelics was recognized early on by most researchers in this field” . Shanon schrijft dat ayahuasca het hebben van ideeën die te maken hebben met de aard van het goddelijke en de relatie tussen God en de wereld kan veroorzaken, en stelt dat veel ayahuasca-gebruikers een kracht ervaren die geïdentificeerd wordt met ‘het goddelijke’ (zie paragraaf 2.2). Harner ziet sterke hallucinogenen als middelen die het geloof in een bovennatuurlijke wereld en in het bestaan van een “disembodied soul or souls” neigen te versterken . De bewustzijnsveranderende effecten bieden ruimte voor (de ontwikkeling van) religiositeit wanneer de omstandigheden geschikt zijn, zoals Grob stelt in eerder geciteerde uitspraak (in 2.1): “[ i]f there is a positive cultural conditioning and understanding of the experience, mystical and positive transcendent states may ensue”. Ook benadrukt hij het belang van andere factoren bij hoe de ervaring eruit ziet: “The concent of these perceptual alterations are influenced by cultural expectations, group influences, and individual wish-fulfillment fantasies” . De context waarin en de intentie waarmee de drank gebruikt worden, zijn dus zeer bepalend.
Binnen de Santo Daime zijn de context en de intentie hoogst religieus te noemen, en dit heeft logischerwijs zijn neerslag op de ervaringen met ayahuasca. Het feit dat de ayahuasca-ervaring an sich niet intrinsiek religieus is, is geen reden om de Santo Daime niet als religie te zien. De beweging is doordrongen van verschillende vormen van religiositeit en spiritualiteit; het gebruik van daime vindt bijvoorbeeld op rituele wijze plaats en is zodanig gestructureerd dat de heiligheid ervan benadrukt wordt. Hoewel ayahuasca intense bewustzijnsveranderende effecten veroorzaakt die niet per se religieus zijn, zorgt de context van de Santo Daime ervoor dat het hier wel om religieuze ervaringen gaat. De hymnen zijn een voorbeeld van hoe dit teweeg gebracht wordt, vooral wanneer men bedenkt dat de visuele hallucinaties van ayahuasca zeer stuurbaar zijn door (stem)geluid. De striktheid en serieuze aard van de rituelen zorgt ervoor dat de meeste mensen die het sacrament drinken dit op respectvolle en serieuze wijze doen, en met de juiste (religieuze) intenties (hedonistische trippers zijn ongewenst ). Ayahuasca-ervaringen zijn geen los onderdeel van de Santo Daime maar zijn op allerlei manieren geïncorporeerd in het religieuze leven van de groep. Al met al is te concluderen dat de Santo Daime een religie is, hoewel deze conclusie eigenlijk afhangt van hoe men religie definieert. Gesteld kan worden dat de zoektocht naar het heilige het definiërende kenmerk van religie is, en dat het heilige refereert aan een goddelijk wezen, goddelijk object, ultieme werkelijkheid of ultieme waarheid zoals gezien door het individu . Volgens een brede definitie als deze is de Santo Daime inderdaad een religie te noemen. Mijns inziens heeft de beweging nog veel meer kenmerken (zoals de doctrines, rituelen en symbolen) die ervoor pleiten dat het een religie betreft.
5. De relatie van de Santo Daime met de omringende wereld
De Santo Daime staat oorspronkelijk ietwat afwijzend tegenover de stad hoewel er ook gemeenschappen in stedelijke setting voorkomen tegenwoordig. De natuur wordt zeer waardevol gevonden. Er bestaat binnen de Santo Daime geen waarheidsmonopolie; verschillende (wereld)visies zijn mogelijk (dit hangt samen met het eclectische en syncretische karakter van de beweging, wat mogelijk tot flexibiliteit leidt). De Santo Daime is niet wereldafwijzend, maar maakt zich zorgen om de toestand waarin de wereld verkeert. Volgens Sebastião en zijn zoon was Irineu “the New Messiah”, wiens taak het was om het rijk van God te bouwen in het woud, “the only place where survival would be possible after “the chaos that is being prepared for the world through fire, atomic forces, and pollution”” . Omdat de groep veel waarde aan de natuur hecht wordt getracht het regenwoud te beschermen. Een andere manier waarop de Santo Daime iets bijdraagt aan de wereld, is het genezen van mensen (dit is voor discussie vatbaar wanneer bekeken vanuit een westers medisch perspectief, omdat er vooralsnog weinig tot geen wetenschappelijke bewijzen voor zijn, maar als men genezing breder opvat, heeft de Santo Daime toch iets te bieden). Wat mensen ertoe drijft interesse te hebben in de beweging zijn zaken als: het zoeken naar nieuwe ervaringen en spirituele inzichten, zelfontdekking, het weinig voorkomen van gecontroleerd religieus drugsgebruik en nieuwsgierigheid. In het begin was dit anders; men deed toen eerder een beroep op de Santo Daime wegens culturele en economische deprivatie in de Braziliaanse samenleving. Overigens kan gesteld worden dat westerlingen die grijpen naar ayahuasca dit wellicht doen omdat zij in zekere zin gedepriveerd zijn doordat ze leven in een kapitalistische, individualistische, materialistische en natuurvernietigende samenleving. De Santo Daime heeft het gebruik van hallucinogene planten uit de context van het sjamanisme gehaald, waar slechts enkelen ermee in contact kwamen, en ervoor gezorgd dat de “profound spiritually transforming experiences” daarmee beschikbaar werden voor een grote en diverse groep mensen .
De beweging vindt dat de visie dat ayahuasca een drug is, voorbijgaat aan de goddelijke aard van de drank . Voor buitenstaanders, echter, is het dikwijls moeilijk om het gebruik van een drug als religieus sacrament te begrijpen en te accepteren. Dit heeft de Santo Daime in Brazilië ook ondervonden. In 1985 werd ayahuasca door de Braziliaanse regering op de lijst van verboden middelen gezet . Een andere religieuze beweging die de drank als sacrament gebruikt, de União do Vegetal, protesteerde tegen het verbod, waarna er een onderzoek ingesteld werd naar de effecten van ayahuasca. Dit onderzoek wees uit dat de drank zorgde voor integratie en sociale harmonie en dat het goed werkte tegen alcohol- en drugsproblemen . Tevens bleken de gebruikers ethische en morele waarden te handhaven die overeen kwamen met die van de Braziliaanse maatschappij. De groep bestond uit mensen van verschillende leeftijden, sociale klassen en achtergronden welke in vrede met elkaar leefden . Deze positieve resultaten leidden ertoe dat in 1987 het verbod op ayahuasca-gebruik in religieuze context werd opgeheven door de Braziliaanse regering (hiermee werd Brazilië het eerste land in 1600 jaar dat het gebruik van plantaardige hallucinogenen voor spirituele doeleinden door “nonindigenous inhabitants” toeliet ). In 1988 echter rezen er geruchten op dat de ayahuasca-gebruikende groepen bestonden uit fanatici, drugsverslaafden en ex-guerrilla’s die zich te goed deden aan cannabis en LSD tijdens hun rituelen . Een nieuw onderzoek werd ingesteld waarin wederom de positieve effecten van ayahuasca-gebruik in religieuze context naar voren kwamen.
In andere landen zijn ook controverses ontstaan omtrent de Santo Daime en drugsgebruik. In Nederland is er bijvoorbeeld in 1999 een politie-inval gedaan tijdens een ritueel van de groep . Toch lijkt het erop dat de Santo Daime steeds meer geaccepteerd wordt als religie, en bij de verspreiding ervan blijven de centrale ideeën grotendeels intact, inclusief de rol van het sacrament ayahuasca . Daar waar de Santo Daime niet geaccepteerd wordt, kan ze een beroep doen op het grondrecht van de godsdienstvrijheid. De leden mogen niet belemmerd worden in het belijden van hun geloof, want er is geen sprake van verstoring van de openbare orde of gevaar voor de volksgezondheid. De politie-inval tijdens een Santo Daimeritueel in Nederland kan gezien worden als een schending van het recht op godsdienstvrijheid. In de rechtszaak die volgde, werd besloten dat godsdienstvrijheid zwaarder weegt dan het verbod op DMT . Sinds 2001 wordt de Santo Daime in Nederland dan ook erkend als religie en heeft ze recht op godsdienstvrijheid. Voor een beweging als de Santo Daime is een dergelijke erkenning cruciaal; als ze niet als religie gezien zou worden, zou het gebruik van ayahuasca zeer problematisch zijn (althans, in de landen waar een verbod op het gebruik van dit middel bestaat). Zoals ik eerder heb gesteld, is de Santo Daime mijns inziens een religie; hieruit volgt dat ze recht heeft op godsdienstvrijheid. De reden dat er controverses (zijn) ontstaan omtrent de groep, is volgens mij dat buitenstaanders beschikken over weinig kennis over bewustzijnsveranderende middelen en de neiging hebben om hun mening hierover te baseren op vooroordelen. Gelukkig blijkt er in de gevallen van Brazilië en Nederland, na onderzoek en verdieping, toch ruimte te zijn voor acceptatie van de Santo Daime en haar speciale sacrament.
Conclusie
De Santo Daime bezit vele eigenschappen die bevestigen dat het een religie betreft. Hierbij moet de aandacht niet enkel uitgaan naar de ayahuasca-ervaring. De reden dat ik gekozen heb voor het bestuderen van persoonlijke verhalen, is dat ikzelf zeer geïnteresseerd ben in subjectieve ervaringen met bewustzijnsveranderende middelen. Het beoordelen van de persoonlijke verhalen bleek echter moeilijk te zijn, omdat het trekken van een grens tussen wat religieus is en wat niet, mij arbitrair aandeed. Misschien is het beste criterium voor een dergelijke beoordeling de vraag of de gebruiker zijn eigen beleving zelf religieus noemt. De kwestie of de Santo Daime wel of geen religie is, reikt daarnaast verder dan de vraag of ayahuasca religieuze ervaringen veroorzaakt. In dit werkstuk is gebleken dat de drank niet per definitie religieuze ervaringen opwekt, maar dat het (net als andere psychedelica) wel de potentie bezit om religiositeit in mensen naar boven te halen en uit te diepen. De context van het gebruik van ayahuasca in de Santo Daime zorgt ervoor dat het hier niet om willekeurige tripervaringen of dubieus drugsgebruik gaat, maar om religieuze reizen van serieuze aard. Onder andere dit feit maakt het geloofwaardig om de Santo Daime als religie te zien, waaruit volgt dat het belangrijk is om de leden van deze beweging in alle vrijheid te laten begaan. Wellicht maakt de Santo Daime de weg enigszins vrij voor andere vormen van spiritueel en religieus drugsgebruik in de toekomst.
Bibliografie
Literatuur
• R. A. Emmons, Emotion and Religion. Artikel uit Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality van Paloutzian & Park (2005), p. 238-247.
• A. Groisman, Santo Daime in the Netherlands: An Anthropological Study of a New World Religion in a European Setting. Dissertatie universiteit Londen, 2000.
• E. MacRae, Guided by the moon - shamanism and the ritual use of ayahuasca in the Santo Daime religion in Brazil. 1992. Het boek staat online: http://www.neip.info/downloads/t_edw2.pdf
• T. McKenna, Food of the Gods – The Search for the Orignial Tree of Knowledge. New York, 1992.
• R. Metzner (editor), Sacred Vine of Spirit: Ayahuasca. Rochester, 1999.
• A. Shulgin & A. Shulgin, Tihkal – The Continuation. Berkeley, 1997.
Internet
• R. Beynon, The Use of Ayahuasca in Brazil by the Santo Daime Religion - http://www.maps.org/news-letters/v03n4/03429aya.html
• Engelse site van de Santo Daime, See how Santo Daime won its freedom in Holland - http://www.santodaime.org/community/news/3005_holland.htm
• C. Kidder, Vine of the Souls – A Closer Look at Amazonia’s Visionary Medicine - http://www.erowid.org/chemicals/ayahuasca/references/other/1997_kidder_resproject_1.shtml
• B. C. Labate & R. G. dos Santos & I. S. de Rose & G. Derix, Bibliography of the Brazilian Ayahuasca Religions - http://www.maps.org/news-letters/v17n1-html/biblio_of_brazillian_ayahuasca_religions.html
• E. MacRae, Santo Daime: een geloof uit de Amazone - http://www.encod.org/info/SANTO-DAIME-EEN-GELOOF-UIT-DE.html
• Nederlandse site van de Santo Daime
Pagina over erediensten - http://www.santodaime.nl/erediensten/feitio.html
Pagina over juridische zaken - http://www.santodaime.nl/juridisch/europa.html
• Omschrijving van een persoon die voor het eerst meedoet aan een Santo Daime ritueel - http://www.csp.org/nicholas/SantoDaime.html
• Overview of World Religions; over de Santo Daime - http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/latam/santo.html
• B. Shanon, Ideas and Reflections Associated with Ayahuasca Visions - http://www.maps.org/news-letters/v08n3/08318sha.html
De Santo Daime
Dubieuze Drugsgebruikers of Religieuze Reizigers?
Inleiding
Verspreid over de wereld bestaan er verschillende groepen mensen die bewustzijnsveranderende planten gebruiken in religieuze context. Vaak heeft het gebruik van dergelijke middelen een lange geschiedenis. De planten die effecten op het bewustzijn hebben, nemen meestal een centrale rol in binnen de cultuur en het wereldbeeld van de mensen die er gebruik van maken. Het zijn in ogen van velen niet slechts planten, maar eerder bijvoorbeeld goddelijke entiteiten en/of essentiële bronnen van informatie. In de westerse cultuur worden bewustzijnsveranderende middelen doorgaans als drugs gezien. Bij de gemiddelde mens roept deze term enkel negatieve associaties op (te denken valt aan: het is gevaarlijk, ongezond, verslavend, et cetera). Dat er niet overal enkel op een negatieve manier gedacht wordt over bewustzijnsveranderende middelen, is een feit. Daar waar drugs in religieuze context gebruikt worden, schat men hun waarde geheel anders in. Een voorbeeld van een groep mensen die religieus belang ziet in een bewustzijnsveranderend middel, is de Santo Daime. Het middel in kwestie draagt de naam ayahuasca (onder andere; het middel kent verschillende benamingen). Dit is een drank/thee gemaakt van planten. De Santo Daime kan gecategoriseerd worden als een nieuwe religieuze beweging. Deze beweging is het onderwerp van dit werkstuk. Mijn persoonlijke interesse gaat wat betreft de Santo Daime uit naar de exacte rol van de planten die gebruikt worden, en in bredere zin naar de relatie tussen bewustzijnsveranderende middelen en religie.
De vraag waar dit werkstuk hoofdzakelijk om draait, luidt: Is de Santo Daime een religie te noemen? Mijn focus zal daarbij liggen op wat de religieuze aspecten zijn van de ayahuasca-ervaring. Een vraag die volgt uit een bevestigend antwoord op de eerste vraag is: Indien de Santo Daime een religie is, wat zijn dan de consequenties voor haar relatie met de omringende wereld? Voordat ik inga op deze vragen, komt in de eerste paragraaf algemene informatie over de Santo Daime aan bod, waaronder hoe de beweging ontstaan is en wat enkele van haar belangrijkste kenmerken zijn. De tweede paragraaf dient om de bewustzijnsveranderende ervaring te beschrijven. De algemene eigenschappen van de ayahuasca-ervaring zullen nader bekeken worden. Ook wil ik een blik werpen op enkele persoonlijke verhalen. Dit doe ik in paragraaf drie, waarin ik bekijk welke aspecten van de ayahuasca-ervaring religieus te noemen zijn. Hierbij richt ik mij voornamelijk op emoties en religieus taalgebruik. De vierde paragraaf bevat mijn visie op de vraag of de Santo Daime een religie te noemen is. Paragraaf vijf handelt over de relatie van de Santo Daime met de omringende wereld, en de gevolgen van het al dan niet religieuze karakter van de beweging voor deze relatie. Hierbij komen onderwerpen als godsdienstvrijheid en acceptatie van ayahuasca-gebruik aan de orde.
1. De Santo Daime
De Santo Daime is een beweging met een syncretisch en eclectisch karakter waarbij verschillende religieuze en culturele invloeden een rol spelen, zoals het christendom (volkskatholicisme), spiritisme, Afrikaanse religiositeit en sjamanisme uit het Amazonegebied . Er bestaan meerdere groepen binnen de Santo Daime, welke weer bestaan uit meerdere gemeenschappen die van agricultuur en handel op kleine schaal leven . Zaken die centraal staan in de Santo Daime zijn zelfontwikkeling, heling, natuurverering, het vereren van verschillende heilige (natuur)wezens/entiteiten (waaronder Jezus en Maria), en het volgen van de instructies die de ‘geest’ van de ayahuasca geeft. Er wordt vanuit gegaan dat de wereld onder de constante invloed van geesten staat en dat er interactie is tussen de spirituele en fysieke wereld . Volgens Shulgin geloven de leden van de beweging dat verlossing op dit moment gevonden moet worden, omdat de wereld ieder moment kan vergaan . Dit geeft de Santo Daime een apocalyptisch karakter.
Ayahuasca wordt gebruikt als religieus sacrament; het biedt volgens de Santo Daime toegang tot de stem van God . De meest gebruikte planten voor het ayahuasca-brouwsel zijn Banisteriopsis caapi en Psychotria viridis, maar het is ook mogelijk om andere planten te combineren. P. viridis bevat de krachtige bewustzijnsveranderende stof dimethyltryptamine (DMT). B. caapi bevat stoffen die ervoor zorgen dat de DMT in P. viridis werkzaam is wanneer de drank gedronken wordt (zonder B. caapi is DMT niet oraal werkzaam). De leden van de Santo Daime noemen P. viridis ‘de koningin’ (La Rainha) en de bladeren van deze plant mogen enkel door vrouwen gehanteerd worden . B. caapi wordt ‘Jagube’ genoemd. Jagube staat voor het mannelijke en de zon, La Rainha staat voor het vrouwelijke en de maan .
Er bestaat binnen de beweging een theoretische gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen, maar praktisch gezien staan er meer mannen aan de leiding. Vrouwen worden geacht te zorgen voor het huishouden en een harmonisch thuis en mannen doen het fysiek zware werk en hebben de autoriteit binnen de familie. Familiebanden worden zeer belangrijk gevonden. De vrij conservatieve rolverdeling heeft te maken met het idee dat er tijdens de ceremoniën energiestromen rondgaan tussen de deelnemers. Deze stromen hebben een “dual, masculine/feminine polarity” en kunnen beïnvloed worden door de bestaande balans tussen mannelijke en vrouwelijke leden van de groep .
De geschiedenis van de Santo Daime is niet geheel onderzocht; er bestaan verschillende versies maar deze vertonen wel overeenkomsten . De groep is ontstaan in de staat Acre in het noorden van Brazilië. Ze is opgericht door een rubbertapper genaamd Raimundo Irineu Serra (ook wel bekend als Mestre (‘meester’) Irineu, geboren in 1892)). Deze persoon kwam in de jaren dertig van de vorige eeuw in contact met sjamanen die ayahuasca gebruikten. Zelf probeerde hij de drank ook uit, wat onder andere leidde tot visioenen van een vrouw die hij als Maria beschouwde. Van deze vrouw leerde Irineu hoe hij ayahuasca op rituele wijze moest gebruiken om een genezer te worden en aan de hand van verdere visioenen ontwikkelde hij zijn leer . Ook kreeg hij hymnen door (132 stuks gedurende zijn leven ), welke de basis van de Santo Daime doctrine vormen. Hierin komen allerlei goden/geesten voor uit het christelijke, indiaanse en Afrikaanse pantheon . Irineu hechtte veel waarde aan harmonie, liefde, waarheid en gerechtigheid . Het materiële leven wordt als secundair beschouwt; de aandacht gaat uit naar het spirituele leven .
Vele jaren na zijn eerste ayahuasca-ervaring, in 1945, richtte Irineu de Santo Daime op in een centrum genaamd Alto Santo. Geleidelijk aan verzamelde er zich een groep volgelingen om hem heen, welke in het begin vooral bestond uit op allerlei vlakken gedepriveerde mensen . Hij trok mensen aan die op zoek waren naar genezing en soms waren er wel 600 mensen aanwezig bij de rituelen . In 1971 overleed de oprichter van de beweging. Hij werd opgevolgd door Sebastião Motta de Melo, maar deze man besloot in 1974 wegens onenigheden omtrent het leiderschap verder te gaan in een andere gemeenschap genaamd Colonia Cinco Mil (‘kolonie vijfduizend’). Zijn gemeenschap trok een ander publiek dan die van Irineu (meer mensen uit de middenklasse, jongeren en buitenlanders). Bovendien verschilden zijn ideeën iets van die van Irineu omdat hij het rituele gebruik van cannabis (‘Santa Maria’ genoemd door de Santo Daime) incorporeerde. Daarnaast ging Sebastião Motta de Melo liberaler om met mensen die geïnteresseerd waren in de beweging; hij vond dat leden niet konden weigeren om ayahuasca te geven aan zij die het wilden gebruiken . In eerste instantie bestond de Santo Daime uit zelfvoorzienende gemeenschappen op afgelegen plekken in het regenwoud. Uiteindelijk verspreidde ze zich ook naar meer stedelijke gebieden. Tegenwoordig heeft de Santo Daime centra in minstens 21 landen, waaronder in de Verenigde Staten en in Europa .
De ayahuasca en de doctrine worden beide daime (‘geef mij’) genoemd . De Santo Daime kent verscheidene rituelen waarbij ayahuasca gedronken wordt, door alle aanwezigen. Deze rituelen worden ‘werken’ genoemd, zo zijn er bijvoorbeeld genezende werken en zogenaamde concentraties . De rituelen worden geleid door een peetvader. Ook zijn er ervaren helpers/beschermers aanwezig om de werken goed te laten verlopen. Binnen de Santo Daime wordt ayahuasca altijd op rituele wijze gebruikt. Tijdens rituelen worden regelmatig nieuwe doses van de drank gedronken (ongeveer elke twee uur ). Muziek, dans en het zingen van hymnen spelen een belangrijke rol. Het ayahuasca-gebruik wordt op allerlei manieren gestructureerd: er zijn veel regels, er is sprake van een sociale hiërarchie (leider, helpers/beschermers, nieuwe leden), de dosering is gereguleerd, er zijn kleding- en voedselvoorschriften, er wordt gebruik gemaakt van religieuze symbolen om de heiligheid van de gebeurtenis te benadrukken, men zit op vaste plekken, mannen en vrouwen zijn gescheiden en dans en muziek zijn nauwkeurig voorgeschreven . Deze gestructureerdheid is bedoeld om de interne (persoonlijke) en externe (groeps-) harmonie te maximaliseren. Individuen kunnen via deze weg bijdragen aan een gezamenlijk doel, het hebben van een religieuze ervaring, zonder dat zij geheel van de kaart raken . Het navolgen van de regels zorgt voor de juiste energiestromen en biedt bescherming tegen kwade invloeden (onder invloed van ayahuasca zijn degenen die deelnemen aan de rituelen zeer kwetsbaar en ontvankelijk). De ceremoniën worden dikwijls gezien als astrale oorlogen tegen het kwaad (waaronder zwakte, onreinheid, twijfel en ziekte); de leden zijn soldaten “who alongside Jura (God) make up the Juramidam Empire, a source of strength for the obedient, the humble and the clean of heart” . Belangrijke sociale functies van de rituelen zijn het versterken van banden binnen de gemeenschap en leden het gevoel geven dat ze deelnemen aan iets waarin ze zich thuis voelen .
2. Beschrijving van de ayahuasca-ervaring
2.1. Veranderde bewustzijnsstaten
Veranderde bewustzijnsstaten (al dan niet opgewekt door drugs) delen een aantal algemene kenmerken. Hieronder volgt een opsomming van dergelijke kenmerken zoals gepresenteerd door Charles S. Grob . Het lijkt mij nuttig om deze te bekijken, aangezien ayahuasca zorgt voor een veranderde bewustzijnsstaat. Het eerste kenmerk betreft een verandering in het denken. Hierbij kan gedacht worden aan veranderingen op het gebied van concentratie, aandacht, geheugen en besluitvaardigheid, alsook aan een verkleining of vergroting van het reflectieve bewustzijn. Het tweede kenmerk is een veranderde tijdsbeleving. Gevoelens van tijdloosheid of het vertragen of versnellen van tijd kunnen voorkomen. Ten derde wordt genoemd: de angst om controle te verliezen. Wanneer hier sprake van is, zal de persoon zich verzetten tegen de ervaring, wat de angst enkel vergroot. Echter, “[ i]f there is a positive cultural conditioning and understanding of the experience, mystical and positive transcendent states may ensue” . Een vierde punt is een verandering in emotionele expressie. Door het verliezen van controle kunnen intense emotionele reacties ontstaan (zowel positief als negatief). Het vijfde kenmerk is een verandering in het lichaamsbeeld. Vaak draait het hierbij om het oplossen van grenzen tussen personen en het ervaren van een staat van depersonalisatie. Dit kan leiden tot gevoelens van angst maar ook tot mystieke ervaringen (kosmische eenheidsgevoelens). Het volgende kenmerk betreft perceptuele veranderingen, zoals een toename van mentale beeldvorming/visualisaties, intensivering van waarnemingen en het hebben van hallucinaties. De inhoud hiervan wordt bepaald door culturele verwachtingen, groepsinvloeden en individuele “wish-fulfillment fantasies” , maar het is niet ongewoon voor gebruikers van hallucinogene planten om de aanwezigheid van goden of geesten uit vele verschillende culturen waar te nemen, “including some with whom they have no genetic, biographical, or geographical connection” . Het zevende punt in Grobs opsomming, is: verandering in betekenis of significantie. Hiermee wordt bedoeld dat sommige mensen in een veranderde bewustzijnsstaat meer waarde hechten aan hun subjectieve ervaringen, ideeën of percepties. Men spreekt vaak van het krijgen van inzichten. Het achtste kenmerk is een gevoel van onbeschrijfelijkheid; mensen vinden het moeilijk om hun ervaring over te brengen op anderen die niet zelf een dergelijke ervaring gehad hebben. Ten negende komt aan bod: gevoelens van hernieuwde energie/herboren te zijn, meestal vlak na het ervaren van de veranderde bewustzijnsstaat. Het tiende kenmerk, tot slot, wordt hypersuggestibiliteit genoemd. Dit houdt in dat men in grotere mate ontvankelijk is voor invloeden van buitenaf.
2.2. De ayahuasca-ervaring
Ayahuasca kan een helende werking hebben, toegang geven tot verborgen kennis, het gevoel veroorzaken dat men metafysische of bovennatuurlijke werelden waar kan nemen (en ermee in contact kan komen) en op niet-normale manieren kan reizen in deze wereld, en de waarneming van non-materiële, normaliter onzichtbare, geesten of entiteiten veroorzaken . De eerste effecten na het opdrinken van de drank worden merkbaar na ongeveer een uur. Na drie tot vier uur zijn de effecten meestal voorbij (afhankelijk van de dosis/doses). Een ayahuasca-ervaring heeft dikwijls een levensveranderend effect. Over het algemeen valt op dat de ayahuasca-ervaring gekenmerkt wordt door thema’s en hallucinaties die te maken hebben met de natuur. Verder is het zo dat de visuele hallucinaties veroorzaakt door de ayahuasca zeer stuurbaar en beïnvloedbaar zijn door geluid, vooral door stemgeluid . Naar de inhoud van de ervaring heeft onder andere Benny Shanon onderzoek gedaan . Hij stelt dat mensen met verschillende persoonlijke en culturele achtergronden overeenkomende beelden zien in hun visioenen. Voorbeelden van dergelijke beelden zijn: slangen, grote katachtigen (vooral jaguars), vogels en paleizen. Ook schrijft hij dat men vaak entiteiten, oude beschavingen, landschappen en “celestial and heavenly scenes” ziet. De meeste voorwerpen die gezien worden zijn gemaakt van of bedekt met goud, kristal, edelstenen en witte stof. Andere aspecten van de ayahuasca-ervaring die door Shanon genoemd worden, zijn: ideeën, inzichten, reflecties, psychologische analyses en filosofische contemplatie. Mensen vragen vaak naar antwoorden op specifieke vragen waar ze mee zitten. Shanon onderscheidt verschillende categorieën van ideeën van een niet-persoonlijke aard: “metaphysical reflections about the ontology and the structure and meaning of reality, reflections about nature and the phenomenon of life, insights regarding the human predicament and the meaning of life, ideas concerning the nature of knowledge, the mind and consciousness, ideas pertaining to human history and its meaning, ideas having to do with the nature of the Divine and the relationship between God and the world, thoughts of religious and spiritual character, reflections regarding ethical values and proper human conduct, and insights on the nature and praxis of healing.” . Verderop beschrijft hij dat veel ayahuasca-gebruikers ervaren dat alles in de wereld met elkaar verbonden is en dat er een kracht is die ervoor zorgt dat de wereld en alle dingen bestaan en voortbestaan. Deze kracht wordt veelal geïdentificeerd met ‘het goddelijke’. Ralph Metzner noemt daarbij nog het veelvoorkomende gevoel van een scheiding tussen de ziel en het lichaam , alsmede het feit dat mensen zich vaak bewuster worden van het belang de aarde en inheemse culturen te beschermen .
3. De religieuze aspecten van de ayahuasca-ervaring
3.1. Een blik op enkele persoonlijke verhalen
In het boek Sacred Vine of Spirits: Ayahuasca van Ralph Metzner worden vierentwintig persoonlijke ervaringen met ayahuasca beschreven. Deze beschrijvingen zijn afkomstig van personen met diverse achtergronden en de ervaringen hebben in verschillende contexten plaatsgevonden. Om te onderzoeken of ayahuasca-ervaringen religieuze aspecten hebben, heb ik gekozen om deze verhalen nader te bestuderen. Deze keuze heb ik gemaakt omdat er heel veel materiaal beschikbaar is in de vorm van beschrijvingen van persoonlijke ayahuasca-ervaringen, vooral op internet, maar ik niet beschik over de tijd en ruimte om dat materiaal te betrekken bij dit werkstuk. Het nadeel van mijn keuze is dat de selectie van verhalen door de auteur gekleurd is. Dit wordt expliciet gemaakt door hem: “In choosing these personal accounts, I was particularly interested in selecting those who reported more ecological consciousness, more awareness of the threats and challenges facing our culture, and a greater commitment to a lifestyle that incorporates both spiritual practice and respect for all of nature” . Ondanks deze gekleurdheid (die mijns inziens niet per se religieus is) denk ik dat de beschrijvingen iets kunnen vertellen over de al dan niet religieuze aard van de ayahuasca-ervaring.
Bij het bestuderen van de verhalen heb ik gelet op het voorkomen van religieus taalgebruik alsmede op emoties. Onder religieus taalgebruik versta ik bijvoorbeeld het noemen van goden. Qua emoties gaat het om de door Robert A. Emmons genoemde heilige gevoelens van dankbaarheid, ontzag (‘awe and reverence’), verwondering en hoop . Hoewel het moeilijk en enigszins arbitrair is om een grens te trekken tussen wat religieus is en wat niet (wat betreft emoties rijst bijvoorbeeld het volgende probleem: “A perennial issue in the psychology of religion pertains to the uniqueness of emotions that are labeled as religious. Are these a separate class of emotions or simply ordinary emotions felt in religious contexts or elicited through religious rituals such as prayer and worship?” ), karakteriseer ik slechts enkele (een stuk of zeven, acht) van de vierentwintig verhalen als niet-religieus (maar deze hebben bijvoorbeeld wel vaak een spiritueel karakter). De overige beschrijvingen bevatten religieuze aspecten. Ik beperk mij tot het bespreken van slechts enkele persoonlijke ervaringen, wederom wegens tijd- en ruimtegebrek.
3.2. Religieuze aspecten in de persoonlijke verhalen
Eerst komen drie ervaringen aan bod die buiten de Santo Daime plaatsgevonden hebben. De eerste persoon zegt: “my emotional response was one of awe and humility at the magnificence of this being and its spiritual power”. Hij heeft het hier over een gevoel dat door Emmons als heilige emotie gezien wordt (‘awe’). Verder noemt de eerste persoon beelden van dansende Maya-goden en demonen uit de onderwereld. Hij stelt ook: “I was profoundly moved by this gift of healing song from the ayahuasca spirits” waaruit de heilige emotie dankbaarheid blijkt. Hij uit verderop nogmaals heilige emoties: “[a] sense of profound gratitude and awe at the magnificent and mysterious beauty of Life”. Een ander religieus aspect is dat de persoon zegt dat bepaalde boeddhistische lessen voor hem bevestigd werden. Daarnaast wordt gesproken over “the Great Goddess”. In de tweede ervaring beschrijft een persoon: “The name Sekhmet came into my awareness. [...] I became aware that she was a goddess”. Naast Sehkmet voelt hij de aanwezigheid van andere godinnen, zoals Kali. Er wordt hem telepathisch verteld dat hij een priester van Sekhmet is. Verder zegt hij: “I became Osiris in his tomb”, en even later: “I was the Serpent Goddess, Kundalini herself”. Tot slot reflecteert de schrijver: “The spirit of this medicinal plant transcends cultural, religious, and geographic boundaries, transporting one into the collective consciousness realm of all spiritual metaphors, into a limitless sea of cosmic possibility.” De derde persoon vertelt over een reis naar een vorig leven. De les die hij geleerd heeft, is dat alles levend en heilig is. Hij vindt: “The real beauty of the teachings of the ayahuasca spirits is that they can help provide meaning, purpose, and direction to one’s life”, net als een religie dat kan doen. Ook schrijft hij dat hij inzicht gekregen heeft in het hindoeïstische concept van atman en het boeddhistische concept van anatta. In de overige persoonlijke verhalen komen dikwijls religieus taalgebruik, heilige emoties en verwijzingen naar religie voor.
Drie ervaringen binnen de Santo Daime worden ook gegeven in Sacred Vine of Spirits: Ayahuasca. De eerste persoon zegt: “I saw a beautiful woman I perceived as being Mary. She was looking at me with the most loving eyes I had ever seen. [...]. She became a man, whom I recognized as Jesus, but the eyes were the same.” Ze zag gezichten van verschillende mannen waarmee ze lastige gesprekken had, waarna de gezichten er als maskers afvielen. Het gezicht van de duivel kwam steeds tevoorschijn. Op die momenten voelde ze de aanwezigheid van God welke zei dat het allemaal een illusie was. Ze reflecteert op haar ervaring door te zeggen dat de verschijningen van Jezus, Maria, God en de duivel te maken hebben met haar katholieke achtergrond. De tweede persoon ervaart onder andere dat hij de Boeddha is, en zegt: “The Pali Buddhist term paticca samupada came into my mind, the circle of the interconnectedness of all life. [...]. I was in an experience of nonduality, Spirit and Nature were bridged, were One”. Ook ziet hij het Amazonegebied als “a gigantic chalice, a cauldron of life infused with the power of Heaven.” Tot slot zegt hij dat hij openheid voelde en onvoorwaardelijke liefde ten opzichte van de andere deelnemers “as though the Christ consciousness was coming through me”. Ook voelde hij de aanwezigheid van Maria. Het laatste persoonlijke verhaal bevat de volgende passage met religieus taalgebruik: “It was an ecstatic state of rapture – of being lifted up and out of myself – or rather with myself, and others: human, animal, plant, and land, into a larger community of beings, angelic, divine, spiritual, and cosmic.”
4. Is de Santo Daime een religie te noemen?
Ondanks het feit dat er in de persoonlijke verhalen vele religieuze aspecten te vinden zijn, is het mijns inziens discutabel om de ayahuasca-ervaring per definitie religieus te noemen. Er bestaan, naast ervaringen die spirituele en religieuze karakteristieken hebben, immers vele ayahuasca-ervaringen die een dergelijke strekking niet hebben (bijvoorbeeld bij recreatief gebruik en ervaringen welke filosofisch en/of psychologisch van aard zijn). Ayahuasca heeft bepaalde effecten die voor vrijwel iedereen universeel zijn, maar de specifieke inhoud van de ervaringen is enorm divers. Ook de mogelijk voorkomende religieuze aspecten vertonen in grote lijnen zeker overeenkomsten, maar of deze blijven bestaan als meer details in ogenschouw worden genomen, is te betwijfelen. De drank biedt, volgens mij, echter wel de mogelijkheid om menselijke religiositeit in individuen naar boven te halen/aan te wakkeren en te ontwikkelen en uit te diepen.
De visie dat bepaalde drugs religieus belang hebben (gehad) en/of ware religieusmystieke ervaringen kunnen veroorzaken, wordt door verschillende mensen gedeeld (te denken valt aan Jace Callaway, Gordon Wasson, Alan Watts, Mary Barnard, Terence McKenna, Timothy Leary, Aldous Huxley, et cetera), waaronder veel westerse medici en psychologen . Metzner zegt bijvoorbeeld: “Psychedelics provide access to transcendent, religious, or transpersonal dimensions of consciousness. That mystical and spiritual experiences can and do often occur with psychedelics was recognized early on by most researchers in this field” . Shanon schrijft dat ayahuasca het hebben van ideeën die te maken hebben met de aard van het goddelijke en de relatie tussen God en de wereld kan veroorzaken, en stelt dat veel ayahuasca-gebruikers een kracht ervaren die geïdentificeerd wordt met ‘het goddelijke’ (zie paragraaf 2.2). Harner ziet sterke hallucinogenen als middelen die het geloof in een bovennatuurlijke wereld en in het bestaan van een “disembodied soul or souls” neigen te versterken . De bewustzijnsveranderende effecten bieden ruimte voor (de ontwikkeling van) religiositeit wanneer de omstandigheden geschikt zijn, zoals Grob stelt in eerder geciteerde uitspraak (in 2.1): “[ i]f there is a positive cultural conditioning and understanding of the experience, mystical and positive transcendent states may ensue”. Ook benadrukt hij het belang van andere factoren bij hoe de ervaring eruit ziet: “The concent of these perceptual alterations are influenced by cultural expectations, group influences, and individual wish-fulfillment fantasies” . De context waarin en de intentie waarmee de drank gebruikt worden, zijn dus zeer bepalend.
Binnen de Santo Daime zijn de context en de intentie hoogst religieus te noemen, en dit heeft logischerwijs zijn neerslag op de ervaringen met ayahuasca. Het feit dat de ayahuasca-ervaring an sich niet intrinsiek religieus is, is geen reden om de Santo Daime niet als religie te zien. De beweging is doordrongen van verschillende vormen van religiositeit en spiritualiteit; het gebruik van daime vindt bijvoorbeeld op rituele wijze plaats en is zodanig gestructureerd dat de heiligheid ervan benadrukt wordt. Hoewel ayahuasca intense bewustzijnsveranderende effecten veroorzaakt die niet per se religieus zijn, zorgt de context van de Santo Daime ervoor dat het hier wel om religieuze ervaringen gaat. De hymnen zijn een voorbeeld van hoe dit teweeg gebracht wordt, vooral wanneer men bedenkt dat de visuele hallucinaties van ayahuasca zeer stuurbaar zijn door (stem)geluid. De striktheid en serieuze aard van de rituelen zorgt ervoor dat de meeste mensen die het sacrament drinken dit op respectvolle en serieuze wijze doen, en met de juiste (religieuze) intenties (hedonistische trippers zijn ongewenst ). Ayahuasca-ervaringen zijn geen los onderdeel van de Santo Daime maar zijn op allerlei manieren geïncorporeerd in het religieuze leven van de groep. Al met al is te concluderen dat de Santo Daime een religie is, hoewel deze conclusie eigenlijk afhangt van hoe men religie definieert. Gesteld kan worden dat de zoektocht naar het heilige het definiërende kenmerk van religie is, en dat het heilige refereert aan een goddelijk wezen, goddelijk object, ultieme werkelijkheid of ultieme waarheid zoals gezien door het individu . Volgens een brede definitie als deze is de Santo Daime inderdaad een religie te noemen. Mijns inziens heeft de beweging nog veel meer kenmerken (zoals de doctrines, rituelen en symbolen) die ervoor pleiten dat het een religie betreft.
5. De relatie van de Santo Daime met de omringende wereld
De Santo Daime staat oorspronkelijk ietwat afwijzend tegenover de stad hoewel er ook gemeenschappen in stedelijke setting voorkomen tegenwoordig. De natuur wordt zeer waardevol gevonden. Er bestaat binnen de Santo Daime geen waarheidsmonopolie; verschillende (wereld)visies zijn mogelijk (dit hangt samen met het eclectische en syncretische karakter van de beweging, wat mogelijk tot flexibiliteit leidt). De Santo Daime is niet wereldafwijzend, maar maakt zich zorgen om de toestand waarin de wereld verkeert. Volgens Sebastião en zijn zoon was Irineu “the New Messiah”, wiens taak het was om het rijk van God te bouwen in het woud, “the only place where survival would be possible after “the chaos that is being prepared for the world through fire, atomic forces, and pollution”” . Omdat de groep veel waarde aan de natuur hecht wordt getracht het regenwoud te beschermen. Een andere manier waarop de Santo Daime iets bijdraagt aan de wereld, is het genezen van mensen (dit is voor discussie vatbaar wanneer bekeken vanuit een westers medisch perspectief, omdat er vooralsnog weinig tot geen wetenschappelijke bewijzen voor zijn, maar als men genezing breder opvat, heeft de Santo Daime toch iets te bieden). Wat mensen ertoe drijft interesse te hebben in de beweging zijn zaken als: het zoeken naar nieuwe ervaringen en spirituele inzichten, zelfontdekking, het weinig voorkomen van gecontroleerd religieus drugsgebruik en nieuwsgierigheid. In het begin was dit anders; men deed toen eerder een beroep op de Santo Daime wegens culturele en economische deprivatie in de Braziliaanse samenleving. Overigens kan gesteld worden dat westerlingen die grijpen naar ayahuasca dit wellicht doen omdat zij in zekere zin gedepriveerd zijn doordat ze leven in een kapitalistische, individualistische, materialistische en natuurvernietigende samenleving. De Santo Daime heeft het gebruik van hallucinogene planten uit de context van het sjamanisme gehaald, waar slechts enkelen ermee in contact kwamen, en ervoor gezorgd dat de “profound spiritually transforming experiences” daarmee beschikbaar werden voor een grote en diverse groep mensen .
De beweging vindt dat de visie dat ayahuasca een drug is, voorbijgaat aan de goddelijke aard van de drank . Voor buitenstaanders, echter, is het dikwijls moeilijk om het gebruik van een drug als religieus sacrament te begrijpen en te accepteren. Dit heeft de Santo Daime in Brazilië ook ondervonden. In 1985 werd ayahuasca door de Braziliaanse regering op de lijst van verboden middelen gezet . Een andere religieuze beweging die de drank als sacrament gebruikt, de União do Vegetal, protesteerde tegen het verbod, waarna er een onderzoek ingesteld werd naar de effecten van ayahuasca. Dit onderzoek wees uit dat de drank zorgde voor integratie en sociale harmonie en dat het goed werkte tegen alcohol- en drugsproblemen . Tevens bleken de gebruikers ethische en morele waarden te handhaven die overeen kwamen met die van de Braziliaanse maatschappij. De groep bestond uit mensen van verschillende leeftijden, sociale klassen en achtergronden welke in vrede met elkaar leefden . Deze positieve resultaten leidden ertoe dat in 1987 het verbod op ayahuasca-gebruik in religieuze context werd opgeheven door de Braziliaanse regering (hiermee werd Brazilië het eerste land in 1600 jaar dat het gebruik van plantaardige hallucinogenen voor spirituele doeleinden door “nonindigenous inhabitants” toeliet ). In 1988 echter rezen er geruchten op dat de ayahuasca-gebruikende groepen bestonden uit fanatici, drugsverslaafden en ex-guerrilla’s die zich te goed deden aan cannabis en LSD tijdens hun rituelen . Een nieuw onderzoek werd ingesteld waarin wederom de positieve effecten van ayahuasca-gebruik in religieuze context naar voren kwamen.
In andere landen zijn ook controverses ontstaan omtrent de Santo Daime en drugsgebruik. In Nederland is er bijvoorbeeld in 1999 een politie-inval gedaan tijdens een ritueel van de groep . Toch lijkt het erop dat de Santo Daime steeds meer geaccepteerd wordt als religie, en bij de verspreiding ervan blijven de centrale ideeën grotendeels intact, inclusief de rol van het sacrament ayahuasca . Daar waar de Santo Daime niet geaccepteerd wordt, kan ze een beroep doen op het grondrecht van de godsdienstvrijheid. De leden mogen niet belemmerd worden in het belijden van hun geloof, want er is geen sprake van verstoring van de openbare orde of gevaar voor de volksgezondheid. De politie-inval tijdens een Santo Daimeritueel in Nederland kan gezien worden als een schending van het recht op godsdienstvrijheid. In de rechtszaak die volgde, werd besloten dat godsdienstvrijheid zwaarder weegt dan het verbod op DMT . Sinds 2001 wordt de Santo Daime in Nederland dan ook erkend als religie en heeft ze recht op godsdienstvrijheid. Voor een beweging als de Santo Daime is een dergelijke erkenning cruciaal; als ze niet als religie gezien zou worden, zou het gebruik van ayahuasca zeer problematisch zijn (althans, in de landen waar een verbod op het gebruik van dit middel bestaat). Zoals ik eerder heb gesteld, is de Santo Daime mijns inziens een religie; hieruit volgt dat ze recht heeft op godsdienstvrijheid. De reden dat er controverses (zijn) ontstaan omtrent de groep, is volgens mij dat buitenstaanders beschikken over weinig kennis over bewustzijnsveranderende middelen en de neiging hebben om hun mening hierover te baseren op vooroordelen. Gelukkig blijkt er in de gevallen van Brazilië en Nederland, na onderzoek en verdieping, toch ruimte te zijn voor acceptatie van de Santo Daime en haar speciale sacrament.
Conclusie
De Santo Daime bezit vele eigenschappen die bevestigen dat het een religie betreft. Hierbij moet de aandacht niet enkel uitgaan naar de ayahuasca-ervaring. De reden dat ik gekozen heb voor het bestuderen van persoonlijke verhalen, is dat ikzelf zeer geïnteresseerd ben in subjectieve ervaringen met bewustzijnsveranderende middelen. Het beoordelen van de persoonlijke verhalen bleek echter moeilijk te zijn, omdat het trekken van een grens tussen wat religieus is en wat niet, mij arbitrair aandeed. Misschien is het beste criterium voor een dergelijke beoordeling de vraag of de gebruiker zijn eigen beleving zelf religieus noemt. De kwestie of de Santo Daime wel of geen religie is, reikt daarnaast verder dan de vraag of ayahuasca religieuze ervaringen veroorzaakt. In dit werkstuk is gebleken dat de drank niet per definitie religieuze ervaringen opwekt, maar dat het (net als andere psychedelica) wel de potentie bezit om religiositeit in mensen naar boven te halen en uit te diepen. De context van het gebruik van ayahuasca in de Santo Daime zorgt ervoor dat het hier niet om willekeurige tripervaringen of dubieus drugsgebruik gaat, maar om religieuze reizen van serieuze aard. Onder andere dit feit maakt het geloofwaardig om de Santo Daime als religie te zien, waaruit volgt dat het belangrijk is om de leden van deze beweging in alle vrijheid te laten begaan. Wellicht maakt de Santo Daime de weg enigszins vrij voor andere vormen van spiritueel en religieus drugsgebruik in de toekomst.
Bibliografie
Literatuur
• R. A. Emmons, Emotion and Religion. Artikel uit Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality van Paloutzian & Park (2005), p. 238-247.
• A. Groisman, Santo Daime in the Netherlands: An Anthropological Study of a New World Religion in a European Setting. Dissertatie universiteit Londen, 2000.
• E. MacRae, Guided by the moon - shamanism and the ritual use of ayahuasca in the Santo Daime religion in Brazil. 1992. Het boek staat online: http://www.neip.info/downloads/t_edw2.pdf
• T. McKenna, Food of the Gods – The Search for the Orignial Tree of Knowledge. New York, 1992.
• R. Metzner (editor), Sacred Vine of Spirit: Ayahuasca. Rochester, 1999.
• A. Shulgin & A. Shulgin, Tihkal – The Continuation. Berkeley, 1997.
Internet
• R. Beynon, The Use of Ayahuasca in Brazil by the Santo Daime Religion - http://www.maps.org/news-letters/v03n4/03429aya.html
• Engelse site van de Santo Daime, See how Santo Daime won its freedom in Holland - http://www.santodaime.org/community/news/3005_holland.htm
• C. Kidder, Vine of the Souls – A Closer Look at Amazonia’s Visionary Medicine - http://www.erowid.org/chemicals/ayahuasca/references/other/1997_kidder_resproject_1.shtml
• B. C. Labate & R. G. dos Santos & I. S. de Rose & G. Derix, Bibliography of the Brazilian Ayahuasca Religions - http://www.maps.org/news-letters/v17n1-html/biblio_of_brazillian_ayahuasca_religions.html
• E. MacRae, Santo Daime: een geloof uit de Amazone - http://www.encod.org/info/SANTO-DAIME-EEN-GELOOF-UIT-DE.html
• Nederlandse site van de Santo Daime
Pagina over erediensten - http://www.santodaime.nl/erediensten/feitio.html
Pagina over juridische zaken - http://www.santodaime.nl/juridisch/europa.html
• Omschrijving van een persoon die voor het eerst meedoet aan een Santo Daime ritueel - http://www.csp.org/nicholas/SantoDaime.html
• Overview of World Religions; over de Santo Daime - http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/latam/santo.html
• B. Shanon, Ideas and Reflections Associated with Ayahuasca Visions - http://www.maps.org/news-letters/v08n3/08318sha.html
Ik wilde al een tijdje wat meer lezen over de Santo Daime kerk.
